Người bịt mắt, quả bóng của chú chó và cậu bé mười tuổi

5 giờ 20 phút chiều theo giờ London. Ở Hà Nội, khung giờ ấy người ta vẫn còn kẹt trên vành đai; ở nước Anh, lũ trẻ vừa được phép ngồi trước màn hình. Trên kênh CBeebies, một người đàn ông quấn khăn bịt mắt đứng sau mép bàn bóng bàn, trả lại quả bóng mà anh không hề nhìn thấy. Không khán đài. Không bảng điểm. Không một tràng vỗ tay nào dội xuống từ khán phòng. Đối diện anh, trong cùng một khung hình, là một cậu bé mười tuổi.

Leon Thomson không có tên trên bảng xếp hạng thế giới. Nathan Bloom cũng vậy. Chính điều đó khiến tôi ngồi lại trước màn hình lâu hơn dự định.

Bối cảnh: một tập phim thiếu nhi, hai nhân vật không ai tra cứu được

Bản tin do Table Tennis England phát hành kể lại sự xuất hiện của hai người trong một tập của chương trình thiếu nhi Waffle the Wonder Dog trên kênh CBeebies thuộc BBC. Tập phim có sẵn trên iPlayer; bản phát lại rơi vào 14 giờ 40 phút Chủ nhật ngày 27 tháng 9. Ngày quay được ghi lại là 11 tháng 4.

Leon Thomson giới thiệu mình ở hai vai cùng lúc: nhà ảo thuật bóng bàn và huấn luyện viên kèm riêng. Nathan Bloom, mười tuổi tại thời điểm quay, chơi cho Urban TTC ở đấu trường Cadet BCL và tập một kèm một đều đặn tại Barnet Table Tennis Centre. Phía sản xuất nói họ chọn cậu bé và gọi cậu là lựa chọn phù hợp tuyệt đối cho vai trò đó.

Trong tập phim, hai người chơi với nhau bằng một quả bóng đồ chơi dành cho chó. Thomson cũng chuẩn bị cho buổi quay bằng cách luyện tập với chính quả bóng ấy. Màn trình diễn chính là trò bịt mắt đánh bóng bàn.

Không có tỷ số. Không có điểm xếp hạng. Không có vòng đấu nào bị ảnh hưởng. Đây hoàn toàn không phải một sự kiện thuộc hệ thống WTT hay ITTF, và cũng chẳng nằm trong lịch thi đấu Olympic. Điều duy nhất mang tính lịch là khung giờ lên sóng.

Phần lõi: giải mã một trò bịt mắt

Bóng bàn trình diễn là một tiểu thể loại hợp pháp của môn này, tồn tại song song với bóng bàn thi đấu và không bao giờ chạm vào nó. Trò bịt mắt, xét về mặt kỹ năng, dựa vào thính giác và cảm giác bản thể để định vị quả bóng — tai nghe tiếng nảy, tay đọc rung động truyền qua mặt vợt. Đó là một kỹ năng thật, nhưng nó thuộc về một hệ thần kinh khác với hệ thần kinh của một pha đôi công tốc độ cao. Đánh bóng bằng tai không dạy được ai cách đọc xoáy, và một tay vợt bịt mắt giỏi không vì thế mà đánh đơn giỏi hơn.

Quả bóng dành cho chó cũng cần được đặt đúng chỗ. Nó là một đạo cụ không đạt chuẩn ITTF, được chọn vì hiệu ứng gây cười và vì trẻ con hiểu ngay lập tức. Nó không mang theo bất kỳ hàm ý nào về cải tiến dụng cụ, về tính hợp lệ của thiết bị hay về hiệu suất thi đấu. Ở đây, sự phi chuẩn mực là chủ đích, và nó không tạo ra rủi ro quản trị nào.

Thứ đáng nói hơn nằm ở phần chìm của tảng băng. Bản tin này là một mắt xích trong chuỗi tuyển mộ của bóng bàn Anh, hướng thẳng vào nhóm khán giả từ bốn đến bảy tuổi — đúng cái cửa sổ mà mọi nền bóng bàn cơ sở đều muốn chạm tới trước khi đứa trẻ kịp chọn một môn khác. Table Tennis England chọn một chương trình thiếu nhi đại chúng thay vì một bản tin thể thao. Đó là chiến lược mở rộng nguồn, không phải chiến lược thắng ngay.

Nhìn vào lớp đáy của kim tự tháp bóng bàn Anh, ta thấy đúng những gì cần thấy: một câu lạc bộ có tên, một đấu trường lứa thiếu niên có tên, và một mối quan hệ kèm cặp một thầy một trò. Nathan Bloom ở lứa Cadet, tức nhóm tuổi dưới mười lăm theo cách phân chia của bóng bàn Anh, tập luyện thường xuyên với Thomson. Cậu bé không nằm trên đường ray của tuyển quốc gia. Cậu bé nằm trên đường ray của một cầu thủ trẻ đang lớn.

Vai trò kép của Thomson mới là chi tiết đáng ghi lại. Một nghệ sĩ biểu diễn kiêm huấn luyện viên là dạng nhân vật hiếm, vì hai nghề này kéo về hai hướng ngược nhau: một bên cần khán giả, một bên cần sự kiên nhẫn không ai nhìn thấy. Khi một người làm được cả hai, người đó trở thành ống dẫn giữa sân tập kín và công chúng bên ngoài. Giá trị của Thomson không nằm ở trò bịt mắt, mà nằm ở chỗ cậu bé mười tuổi kia có một người lớn ở bên cạnh bàn trong suốt những năm dễ bỏ cuộc nhất.

Sân không người, nhưng mỗi ánh sáng vẫn đang hát một bản ballad đơn độc.

Góc nhìn ngược: đừng đọc một tập phim như một bản báo cáo tăng trưởng

Có một cám dỗ rất dễ mắc: biến một tập phim thiếu nhi thành bằng chứng cho một làn sóng. Không có dữ liệu nào trong bản tin ủng hộ điều đó. Không có số liệu người xem, không có số đăng ký câu lạc bộ, không có chỉ số tăng trưởng lớp học. Nhãn gọi đó là chương trình ăn khách là cách gọi của người viết bản tin, không phải một chỉ số đã được kiểm chứng.

Còn một điều nữa. Trong cấu trúc tập phim, thương hiệu thống trị là Waffle — chú chó hoạt hình do Rufus Hound lồng tiếng. Bóng bàn ở đây đi vay độ phủ chứ chưa tạo ra độ phủ. Điều đó không xấu, nhưng nó đặt đúng vị trí của sự việc: một món quà nhỏ, không phải một cột mốc.

Và đây là chỗ tôi muốn nói thẳng, vì kinh nghiệm theo dõi các trận đấu và các chương trình cơ sở của tôi cho thấy một quy luật khá đều: khoảng cách chết người không nằm giữa đứa trẻ và trò bịt mắt. Nó nằm giữa trò bịt mắt và buổi tập thứ ba. Đứa trẻ tò mò thì rất nhiều; đứa trẻ ở lại qua mùa đông đầu tiên thì rất ít. Một tập phim có thể mở cánh cửa, nhưng cánh cửa ấy dẫn vào một hành lang dài mà hai bên không có ai vỗ tay. Nếu câu lạc bộ địa phương không có người đứng ra đón, tập phim ấy chỉ tạo ra một ký ức dễ thương rồi tan.

Chiến thuật chỉ là bản nhạc; người chơi mới là giọng ca biết vỡ giọng đúng lúc. Ở tầng cơ sở, giọng ca ấy thường không phải đứa trẻ, mà là người thầy chịu ở lại sau giờ tan lớp để nhặt bóng cho một cậu bé chưa chắc đã quay lại tuần sau.

Ở Việt Nam, tôi từng ngồi ở những nhà thi đấu nhỏ nơi khán đài vắng hơn cả sân tập, và nhìn những đứa trẻ đứng đợi bên mép bàn với cây vợt dài hơn cánh tay chúng. Chúng tôi cũng có những người thầy như Thomson, chỉ là không ai quay phim họ. Khác biệt giữa hai nền bóng bàn không nằm ở số lượng trò hay ho, mà nằm ở việc ai đó có chịu ghi hình lại và phát nó lên truyền hình đại chúng hay không.

Mọi vinh quang đều bắt đầu bằng một cú click chuột vô danh.

Điều nên quan sát tiếp

Bản tin này nên được đọc như một tín hiệu truyền thông, không phải một bản tổng kết thành tích. Nếu sau quý phát sóng, số liệu tuyển sinh lớp trẻ ở Barnet hay Urban TTC nhích lên, ta sẽ có thêm một mắt xích để tin vào cách làm này. Nếu không có gì thay đổi, nó chỉ xác nhận một điều mà những người làm bóng bàn cơ sở ở bất kỳ quốc gia nào cũng đã ngờ: tiếp cận được nhiều người và giữ được một người là hai bài toán khác nhau, và bài thứ hai không có màn bịt mắt nào để bán vé.

Có một điều tôi vẫn giữ lại sau buổi phát lại hôm Chủ nhật. Khi ánh đèn phòng quay tắt và cậu bé mười tuổi đi về với chiếc túi vợt trên vai, thứ còn lại trên bàn không phải là trò bịt mắt. Là quả bóng. Là cây vợt đặt ngay ngắn. Là một khoảng sân im lặng đang đợi buổi tập kế tiếp, không có ai xem, và đó mới là nơi bóng bàn thật sự được sinh ra.