Cầu mây nữ Việt Nam vào chung kết Asiad 20: cú đổi người ở điểm 6-3 và lỗ hổng khởi đầu chậm

Khi tỉ số ván một là 6-3 nghiêng về Hàn Quốc, ban huấn luyện Việt Nam rút Khánh Ly khỏi sân và đưa Hồng Liên vào thay. Kể từ điểm đó, đội đôi nữ Việt Nam ghi liên tiếp 12 điểm, khép ván đầu với tỉ số 15-6, rồi thắng tiếp ván hai 15-13 để giành vé vào chung kết Asiad 20. Một lần thay người, mười hai điểm, và cả trận bán kết đổi chiều.

Cần chốt lại chuyên môn trước khi mổ xẻ. Môn thi đấu ở đây là cầu mây, tên quốc tế sepak takraw, do Liên đoàn Cầu mây Quốc tế (ISTAF) quản lý và tranh tài tại Á vận hội dưới sự điều hành của Hội đồng Olympic châu Á. Bóng đan từ mây hoặc vật liệu tổng hợp; người chơi dùng chân, đầu gối, ngực và đầu để đưa bóng qua lưới. Cách chơi qua lưới khiến nhiều người gọi nó là “bóng chuyền chân”, nhưng hệ thống thi đấu khác hẳn: cầu mây đánh rally tới 15 điểm, thắng hai ván là thắng trận, và nội dung đôi chỉ có hai người mỗi bên trên sân. Không có libero, không có vòng xoay, không có khái niệm chuyền một hoàn hảo. Đổi lại, một lần thay người gần như tái cấu trúc toàn bộ cách phối hợp của đội, bởi chỉ còn đúng một người ở lại để bù vào khoảng trống.

Hành trình vào bán kết của đội đôi nữ cho thấy hai bộ mặt. Việt Nam thua bất ngờ Lào 1-2 ngay trận ra quân, sau đó thắng Myanmar 2-0 và Malaysia 2-0. Song song đó là một tấm vé rất nặng: Thu Trang và Khánh Ly đang giữ ngôi vô địch thế giới, nghĩa là năng lực của cặp này đã được xác thực ở tầm toàn cầu, vượt ra ngoài phạm vi khu vực. Ở nội dung regu nam, Việt Nam dừng ở bán kết và nhận huy chương đồng. Đặt hai kết quả cạnh nhau sẽ thấy sức mạnh cầu mây Việt Nam đang dồn vào một mũi nhọn.

Đọc trận bán kết bằng con số, chi tiết đáng lo nhất nằm ở cách đội để đối thủ dẫn trước trong cả hai ván. Ván một: thua 1-4 rồi 6-3. Ván hai: thua 1-5 rồi 7-3. Trong thể thức 15 điểm, khoảng cách ba tới bốn điểm đầu ván nặng hơn hẳn về mặt xác suất so với một ván 25 điểm, vì số rally còn lại ít hơn và mỗi điểm bị mất có giá trị tương đối lớn hơn. Thắng ván hai 15-13 nghĩa là chỉ hơn đúng hai điểm sau khi đã để thủng bảy điểm. Kiểu thắng ấy đến từ bám đuổi, và bám đuổi là cách kiếm điểm có phương sai cao nhất.

Cú đổi người của huấn luyện viên Nguyễn Thị Vui đến rất sớm, ở điểm 6-3, tức trước khi ván đầu đi hết nửa chặng. Với đội chỉ có hai người trên sân, đây là việc đổi nhịp của cả hệ thống: người giao bóng, người tung bóng cho cú đá quyết định, và cách khép khoảng trống bên phần sân nhà đều thay đổi theo. Hồng Liên vào sân đảm nhận vai trò tạo nhịp, và những pha kết thúc chính xác của cô đúng là khác biệt. Nhiều đội giữ sẵn một phương án đổi nhịp trên ghế dự bị; trận này là trường hợp phương án đó phát huy tác dụng.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận cầu mây ở SEA Games và Á vận hội hơn một thập kỷ qua, tôi ít khi tin tuyệt đối vào con số chuỗi điểm trong các bản tin. Mười hai điểm liên tiếp trong một ván 15 điểm là hiện tượng cực đoan, và cách đếm của báo chí thường gộp cả những điểm đối thủ tự đánh hỏng. Thứ kiểm chứng được là bước ngoặt trùng với lần thay người, và bước ngoặt ấy có thật. Ban tổ chức cũng chưa công bố thống kê kỹ thuật chi tiết cho nội dung này: không có tỉ lệ kết thúc thành công, không có số lỗi tự đánh hỏng, không có dữ liệu tiếp xúc giao bóng. Khi dữ liệu kỹ thuật trống, mọi kết luận chiến thuật chỉ còn là suy luận từ diễn biến.

Sân vận động vắng lặng, tiếng cổ vũ vẫn còn đó — chỉ là đổi tần số. Sau tiếng vỗ tay, thứ còn lại với đội tuyển là bài toán hồi phục và bài toán đội hình.

Đối thủ ở chung kết là Philippines, đội mà lịch sử đối đầu nghiêng hẳn về Việt Nam. Lịch sử đối đầu là dữ liệu của quá khứ, không phải phong độ của ngày mai, và nó dễ ru ngủ hơn bất kỳ lời khen nào. Góc nhìn phản trực giác nằm ở đây: rủi ro lớn nhất trước giờ bóng lăn thuộc về thói quen khởi đầu chậm đã lặp lại hai lần trong cùng một trận bán kết. Một đối thủ giao bóng tốt và vào trận sớm có thể biến khoảng cách bốn điểm thành khoảng cách không thể lấp trong bảy điểm cuối.

Vấn đề thứ hai mang tính cấu trúc. Một cặp vô địch thế giới là tài sản lớn, đồng thời là điểm nghẽn chiến lược. Khi toàn bộ kỳ vọng huy chương của nội dung đôi nữ dồn vào hai con người, một ngày xuống phong độ là mất tất cả. Bóng chuyền có thị trường chuyển nhượng xuyên biên giới để vá lỗ hổng tức thời; cầu mây gần như không có, nên nguồn lực phải đến từ đào tạo trong nước. Đào tạo cần nhiều năm hơn một chu kỳ Á vận hội, và câu hỏi về cặp đôi dự phòng vì thế quan trọng không kém tấm huy chương vàng trước mắt.

Lịch thi đấu cũng đáng nói. Ngày 28 tháng 9, đội đá trận quyết định vòng bảng buổi sáng và bán kết buổi trưa; chung kết diễn ra lúc 7 giờ 40 ngày 29 tháng 9. Với một đội hai người, hai trận trong cùng một ngày dồn gánh nặng lên đúng hai cơ thể, và khung giờ sáng sớm là lúc cơ thể khó vào nhịp nhất. Đội nào chuẩn bị khởi động, giấc ngủ và dinh dưỡng tốt hơn sẽ có lợi thế ở chính những rally đầu tiên.

Người ta từng bảo con gái không biết chiến thuật; tôi đã biến cả cuộc đời mình thành một trận đấu để trả lời câu đó. Ở trận chung kết tới, câu trả lời nhiều khả năng không nằm ở phút thứ mười mà nằm ở năm rally đầu tiên, khi bảng điểm vẫn cân bằng và nhịp trận đấu chưa thuộc về ai.