Đoàn Việt Nam ở đại hội châu Á: tám tấm đồng, một tấm vàng và cái đỉnh vẫn cao hơn một tầng

Bốn giờ chiều, ngày thi đấu thứ tư. Bảng tổng sắp huy chương trên màn hình lớn ở trung tâm báo chí lại nhảy số: Trung Quốc 48 vàng, Nhật Bản 15, Hàn Quốc 8. Đoàn Việt Nam xếp thứ 20 toàn đoàn, với một tấm vàng và tám tấm đồng.

Buổi chiều hôm ấy, lịch thi đấu dày như một trận đấu phải đá thêm hiệp phụ. Chung kết A của thuyền đơn và thuyền đôi nữ. Loạt chung kết canoeing. Các chung kết từng dụng cụ của thể dục dụng cụ. Rồi loạt chung kết điền kinh, trong đó có nội dung 10.000m nữ mà cả nước đang hướng về, với Nguyễn Thị Oanh ở vạch xuất phát. Bản tin buổi sáng gọi đó là ngày chờ tấm vàng thứ hai.

Tám lần lên bục, một lần lên bậc cao nhất. Đấy là thành tích sau bốn ngày thi đấu, và đấy mới là chỗ cần soi. Tấm vàng thứ hai có đến hay không chỉ là hệ quả. Cái cơ chế sinh ra nó mới là câu chuyện.

Một bảng tổng sắp đọc như bản đồ địa hình

Đại hội thể thao châu Á là sân chơi bốn năm một lần, quy tụ gần như toàn bộ hệ thống thể thao nhà nước của cả châu lục. Đứng trên nó, khoảng cách giữa các tầng không đo bằng vài ba tấm huy chương. Trung Quốc 48 vàng sau bốn ngày là cả một nền công nghiệp thể thao. Nhật Bản 15 và Hàn Quốc 8 là hai cỗ máy khu vực. Đoàn Việt Nam ở vị trí 20 với một vàng, tám đồng.

Nói cách khác, nhóm mà đoàn Việt Nam cạnh tranh trực tiếp không phải nhóm dẫn đầu. Đối thủ thật của đoàn là các đoàn cùng tầng — những nền thể thao có vốn đầu tư tương đương, cùng săn lùng những nội dung mà các ông lớn bỏ quên. Rowing, canoeing, bắn súng, wushu, và một vài cự ly điền kinh. Đấy là những ngách được chọn lọc kỹ, và việc đoàn có mặt ở chung kết A hàng loạt cho thấy sự chọn lọc ấy đúng về hướng.

Chung kết A lại là một khái niệm khắc nghiệt. Ở rowing và canoeing, chỉ chung kết A mới có huy chương; các chung kết B và C chỉ để phân hạng. Muốn vào A, một tay chèo phải vượt vòng loại, vòng bán kết, đôi khi cả vòng vớt. Chuỗi sàng lọc ấy chỉ giữ lại sáu thuyền cuối cùng. Vào được A đã là một thành tựu về tổ chức huấn luyện. Thắng được A là chuyện khác hẳn.

Trong mười sáu năm theo các kỳ đại hội và những giải đấu vòng quanh thế giới, tôi học được một điều: bảng tổng sắp huy chương không đo sức mạnh của một nền thể thao. Nó đo khả năng chuyển hóa cơ hội thành kết quả. Và khả năng chuyển hóa là thứ đo được, giống như đo xG trong bóng đá.

Tám cơ hội, một bàn thắng

Trong bóng đá, một đội có thể tung ra hai mươi pha dứt điểm với tổng xG 2,4 và vẫn thua 0-1. Người ta gọi đó là vấn đề chuyển hóa. Đội ấy tạo cơ hội tốt, kiểm soát thế trận, kiểm soát nhịp, nhưng không có ai kết thúc. Nhiều năm trước, khi viết về một đội tuyển vùng Balkan thiếu trung phong thật, tôi bị một độc giả nổi tiếng chỉ cho thấy mình đã đọc sai tỉ lệ chuyền bóng của một tiền vệ. Từ đó trở đi, trước khi kết luận, tôi luôn tự hỏi: cơ hội được tạo ra bằng cách nào, và ai là người kết thúc?

Áp câu hỏi ấy lên đoàn Việt Nam sau bốn ngày: một vàng trên chín huy chương, tỉ lệ chuyển hóa vàng khoảng 11%. Tỉ lệ ấy đứng cạnh việc đoàn liên tục góp mặt ở các chung kết A rowing, các chung kết canoeing, các chung kết dụng cụ thể dục, các chung kết điền kinh. Cơ hội thì nhiều. Bàn thắng thì ít. Và cái thiếu nằm ở khâu cuối, không nằm ở khâu tạo.

Nhìn bằng mắt của người làm bóng đá, đây là một đội ép biên cực tốt, đưa bóng vào vòng cấm liên tục, nhưng trong vòng cấm không có một số 9 thật.

Mọi đường bóng đều đẹp. Mọi pha phối hợp đều đúng bài. Chỉ thiếu người đứng ở cột hai.

Ở đây cần nói rõ một điều về cách một đoàn thể thao tự tổ chức. Một nền thể thao đôi khi phải loại mình khỏi những nội dung hào nhoáng để dồn nguồn lực vào nơi có thể lên bục. Đấy là lựa chọn của người lớn, không phải lựa chọn của kẻ hèn. Nhưng lựa chọn nào cũng có giá. Chọn kênh hẹp nghĩa là chấp nhận rằng một buổi chiều gió ngược có thể xóa sạch cả một ngày thi đấu, và không có nội dung nào khác để bù.

Vì sao cái đỉnh luôn cao hơn một tầng

Chung kết A là sân khấu của sáu thuyền tinh hoa nhất. Ở đó, khoảng cách giữa vàng và đồng thường do những thứ không thể xây trong một chu kỳ bốn năm quyết định: chiều cao, sải tay, nền thể lực tích lũy từ tuổi thiếu niên, và chiều sâu của hệ thống y học thể thao phía sau. Một tay chèo Việt Nam có thể tập đủ để vào A. Để vượt qua năm đối thủ còn lại, cần cả một hệ thống.

Một lớp cản khác nằm ở cấu trúc kênh huy chương. Đoàn Việt Nam tập trung vào một nhóm nội dung hẹp, nghiêng hẳn về thể thao dưới nước và một vài cự ly chạy. Kênh hẹp có ưu điểm rõ ràng: dễ đầu tư tập trung, dễ đào tạo chuyên gia, dễ tính toán chỉ tiêu. Kênh hẹp cũng có nghĩa là phương sai cực lớn. Những đoàn mạnh về bề rộng có thể bù bằng nội dung khác khi một mũi nhọn gãy. Đoàn có kênh hẹp thì không có gì để bù.

Một lớp cản nữa nằm ở cách phân bổ nguồn lực. Khi một nền thể thao nhà nước đầu tư theo chỉ tiêu tổng số huy chương, dòng tiền sẽ chảy về những nội dung có xác suất lên bục cao nhất — tức là những nội dung mà một suất vào chung kết gần như đã bảo đảm có huy chương. Mô hình ấy tạo ra bề rộng rất tốt. Nó không tự động tạo ra đỉnh. Muốn có đỉnh, phải chấp nhận rót tiền vào nơi xác suất thắng thấp hơn nhưng phần thưởng cao hơn, và phải chấp nhận chờ dài hơn hai kỳ đại hội.

Có một giai đoạn bóng đá thế giới phải đá trong sân không khán giả. Âm thanh khác hẳn, cảm giác khác hẳn, nhưng kỷ luật thì không đổi: vẫn phải chuyển hóa cơ hội. Bảng tổng sắp huy chương hôm nay cũng lạnh lùng theo cách ấy. Nó không quan tâm đoàn ta vào chung kết A bằng cách nào, chỉ ghi lại ai đứng ở bậc nào.

Câu chuyện bị tiêu đề che khuất

Điều khiến ngày thi đấu thứ tư đáng chú ý nằm ở chỗ khác. Tiêu đề báo chí dồn sự chú ý vào một vận động viên điền kinh, nhưng kênh huy chương có sức nặng cấu trúc lớn nhất trong ngày lại là loạt chung kết rowing và canoeing. Nhóm ấy góp nhiều suất chung kết A hơn bất cứ nhóm nào, và đấy mới là nơi xác suất sinh ra vàng cao nhất.

Đây là một dạng lệch pha quen thuộc. Truyền thông cần một gương mặt; hệ thống cần một dòng chảy. Gương mặt dễ kể, dễ nhớ, dễ lên tiêu đề. Dòng chảy thì không. Nhưng nếu tấm vàng thứ hai không đến từ nội dung được đặt tiêu đề, áp lực sẽ dồn lên đúng người vận động viên đã bị đẩy lên làm biểu tượng — trong khi những người đáng được nhắc tên lại đang ngồi trên thuyền ở một hồ nước cách đó vài cây số.

Với người viết về bóng đá, đây là bài học cũ. Đám đông nhớ bàn thắng, ít nhớ pha kiến tạo. Nhưng bàn thắng không tồn tại nếu không có pha kiến tạo. Một nền thể thao chỉ sống bằng bàn thắng sẽ chết ở vòng loại. Một nền thể thao sống bằng kiến tạo sẽ đi xa hơn, chỉ là đi lâu hơn.

Một cộng đồng, không phải một bảng thành tích

Cách đây nhiều năm, khi dựng hồ sơ về một đội tuyển gồm toàn cầu thủ gốc nhập cư, người viết nhận ra một điều: đội bóng ấy mạnh không phải vì có một ngôi sao, mà vì cả một cộng đồng phía sau biết cách chuyển hóa cơ hội. Ở đại hội này, đoàn Việt Nam cũng là một cộng đồng như thế — một mạng lưới các trung tâm huấn luyện tỉnh, những huấn luyện viên bị trả lương thấp, những gia đình bỏ tiền cho con đi tập, những vận động viên rời quê từ năm mười lăm tuổi.

Tám tấm đồng kia là sản phẩm của mạng lưới ấy. Nó không lấp lánh, nhưng nó có thật, và nó nhiều hơn vẻ ngoài của nó. Xét theo nghĩa đó, một vàng kèm tám đồng ở vị trí 20 toàn đoàn là kết quả đúng với năng lực hiện tại. Một cái trần, chứ không phải một thất bại.

Ba chỗ có thể sai

Mẫu dữ liệu quá nhỏ. Chỉ có một bảng tổng sắp tích lũy sau bốn ngày, không có diễn biến theo từng ngày. Không có chuỗi số liệu thì không có xu hướng. Một buổi tối thăng hoa có thể xóa sạch mọi suy luận về tỉ lệ chuyển hóa trong vòng vài giờ.

Tám tấm đồng có thể là sàn của một chu kỳ trẻ hóa, không phải trần của một thế hệ. Nếu phần lớn vận động viên lên bục năm nay đang ở độ tuổi hai mươi đến hai mươi tư, thì đến kỳ đại hội sau, chính nhóm ấy sẽ lại đứng ở chung kết A — với bốn năm nền tảng thể lực dày hơn. Tỉ lệ chuyển hóa là chỉ số của hiện tại. Bề rộng là chỉ số của tương lai.

Và phép so sánh với bóng đá có giới hạn của nó. Trong bóng đá, cơ hội đến rồi đi trong mười giây. Trong rowing, cơ hội kéo dài sáu phút và không ai chắn đường ai. Đo vận động viên thể thao đa môn bằng thước đo của bóng đá là cách nhìn tiện lợi, không phải cách nhìn chính xác. Nó giúp đặt đúng câu hỏi, nhưng không miễn phí cho người viết quyền kết luận.

Còn một điều nữa. Đứng thứ 20 ở một kỳ đại hội châu lục mà cả ba đoàn dẫn đầu đều thuộc nhóm giàu nhất thế giới về ngân sách thể thao là một vị trí không tệ. Nói rằng đoàn hụt vàng mà quên rằng đoàn đang đứng trên nhiều đoàn có dân số gấp mười lần là bất công với chính những người đã lên bục. Kết quả ngoài dự đoán luôn đáng viết hơn, nhưng không phải mọi kết quả không như dự đoán đều là thất bại.

Điều đáng theo dõi sau ngày thi đấu thứ tư

Ngày thi đấu thứ tư sẽ trả lời một câu hỏi nhỏ và để lại một câu hỏi lớn. Câu hỏi nhỏ: tấm vàng thứ hai có đến không. Câu hỏi lớn: đến kỳ đại hội sau, đoàn Việt Nam có thêm bao nhiêu suất chung kết A — bởi số suất chung kết A hôm nay chính là số huy chương vàng của bốn năm nữa.

Dự đoán có thể kiểm chứng: đoàn Việt Nam khép kỳ đại hội này ở khoảng vị trí 18 đến 22 toàn đoàn, với tổng số vàng nhiều hơn một nhưng vẫn dưới năm. Nếu đúng, đó không phải kết quả đáng buồn. Đó là kết quả đúng.

Và nếu có ai hỏi vì sao một đoàn nhỏ vẫn trụ được trong tốp 20 của châu lục, thì câu trả lời không nằm ở tấm vàng nào cả. Nó nằm ở tám tấm đồng — ở cái sàn mà người ta thường quên nhìn, trong khi cứ mải ngước lên tìm cái đỉnh.